Hükümler Değişkenlik Arz eder mi?

Cevaplayan: Doç. Dr. Muhammed Hüsnü Çiftçi · 17 Kasım 2026

Hanefi fıkhına göre bir meselenin sabit mi yoksa şartlara göre değişken mi olduğu şu şekilde özetlenebilir:

1. Sabiteler (Değişmeyen Hükümler)

• Kat’î Delil: Kur’an ve sünnette anlamı ve kaynağı hiçbir şüpheye yer bırakmayacak kadar açık olan hükümlerdir.
• Taabbudîlik: Namazın rekatları veya oruç gibi hikmeti akılla tam kavranamayan, doğrudan kulluk ve teslimiyet gerektiren ibadetlerdir.
• Temel Sınırlar: İbadetlerin yanı sıra kesin haramlar (zina, kumar vb.) ve miras payları zamanla veya mekânla asla değişmez.

2. Değişkenler (Şartlara Göre Esneyebilen Hükümler)

• İllet (Gerekçe) Değişimi: Gerekçesi akılla bilinebilen (ma’kulü’l-ma’na) hükümlerde, o gerekçe ortadan kalktığında hüküm de değişir.
• Örf ve Âdet: Dinî sınırlarla çatışmayan toplumsal örf değiştiğinde, ticaret ve sosyal ilişkilere (muamelat) dair hükümler güncellenir.
• İstihsan ve Zaruret: Genel kuralın uygulanması insanlara zorluk çıkardığında veya olağanüstü şartlar oluştuğunda, kamu yararı (maslahat) adına esnek ve kolaylaştırıcı hükümler verilir.
• Mecelle Kaidesi: “Zamanın değişmesiyle hükümlerin değişmesi inkâr edilemez” ilkesi, yalnızca içtihada ve örfe dayalı bu değişken alanlar için geçerlidir.

Bu konuda soru sor

Yorumlar

Bu fetvaya henüz yorum yazılmamış.

Yorum yazmak için üye girişi yapın.